Chrześcijaństwo i islam: wojna cywilizacji?

 

 

Od pewnego czasu z wielu krajów Azji i Afryki dochodzą do nas wiadomości o dyskryminacji chrześcijan przez muzułmanów, co przejawia się w niszczeniu kościołów chrześcijańskich, a nawet w konfliktach religijnych, w których ginie wielu niewinnych ludzi. W tym kontekście zamachy terrorystyczne z 11 września w Stanach Zjednoczonych mogą być interpretowane jako przejaw globalizacji tych problemów, albo jako początek tzw. wojny cywilizacji. Istnieją jednak środowiska, zarówno w świecie muzułmańskim, jak i zachodnim, które chętnie przyjmują podobną retorykę. Co prawda, nie można negować oczywistych faktów, jednak w obecnej chwili trzeba unikać ogólnikowych i schematycznych ocen islamu. W tym względzie główny punkt kontrowersji tkwi w podejściu islamu do kwestii wolności religijnej. Wystarczą dwa przykłady, aby ukazać złożoność tego problemu.

 

W wigilię Bożego Narodzenia w różnych miejscach Indonezji i niemal o tej samej godzinie w wielu kościołach doszło do eksplozji, które spowodowały śmierć blisko dwudziestu osób. Prawdopodobnie była to prowokacja ze strony sił politycznych, które tęsknią za powrotem do epoki Suharto, a jej celem było wywołanie gwałtownych reakcji chrześcijan w okresie Idul Fitri, muzułmańskiego święta, kończącego miesiąc postu - Ramadan. Gdyby do nich doszło, byłby to wystarczający motyw, aby usprawiedliwić agresji zbrojną, której udało się uniknąć dzięki zbawiennej interwencji wpływowych przywódców religijnych. W pierwszej chwili przypuszczano, że za tymi krwawymi zamachami stali ekstremiści muzułmańscy. Domysły te spowodowały, że zbyt łatwo zapomniano, iż w wielu przypadkach to właśnie muzułmanie starali się chronić kościoły i że w tę straszną wigilię życie stracił także młody muzułmanin, który został rozszarpany wybuchem bomby, gdy próbował wyrzucić ją z kościoła.

 

Drugi przykład jest następujący. Wydany na Zesłanie Ducha Świętego numer „Weltweit” (czasopismo jezuitów niemieckich) z okazji wizyty prezydenta Republiki Federalnej Niemiec Johannesa Raua w Indonezji zawierał artykuł zatytułowany „Otwartość i tolerancja charakteryzują wielkie cywilizacje” (tytuł wzięty zresztą z przemówienie tegoż prezydenta). Redakcja otrzymała jednak kilka listów zawierających zdecydowany protest. Ich autorzy wytykali jezuitom chrześcijańską głupotę i jednocześnie potępiali odwiedziny prezydenta w szkole koranicznej. Jako uzasadnienie swojej krytyki podawali argumenty, jakoby Koran nakłaniał do przemocy, a Allah był bożkiem. Ponadto przywołano przykłady prześladowań chrześcijan w krajach muzułmańskich, z których niektóre były prawdziwe, a niektóre całkowicie fałszywe.

 

Oczywiście, nie można przywiązywać nadmiernej wagi do podobnych przykładów, ale ukazują one, jak bardzo problematyczna, a nawet niebezpieczna może być kategoria wróg-przyjaciel. Stosunki między chrześcijaństwem i islamem, zarówno w przeszłości jak i teraz, są niezwykle trudne, tym bardziej jeśli chrześcijaństwo jest utożsamiane z cywilizacją zachodnią, a islam z cywilizacją arabską. Niniejszy artykuł ma na celu, w sposób możliwie wieloaspektowy i wolny od uprzedzeń, zarysowanie złożonych problemów dotyczących wolności religijnej, między nietolerancją i dialogiem.

 

 

Prawo do wolności religijnej nie spadło z nieba, lecz ma długą historię. Jak w przypadku wszystkich innych praw człowieka także prawo do wolności religijnej jest nie tyle rezultatem określonej filozofii czy teologii, ile stanowi raczej konkretną odpowiedź na zbiorową historię niezliczonych ofiar i niewymownych cierpień. Prawa człowieka przeciwstawiają się temu, co zagraża godności ludzkiej, zarówno gdy chodzi o istniejące już doświadczenia, jak i nowe zagrożenia. Prawa fundamentalne są niczym „sińce” godności ludzkiej. W ten sposób w Europie, na skutek wojen religijnych XVI i XVII w., zrodziło się wspólne dążenie do zakończenia gwałtownych działań pozbawionych sensu, które w dłuższej perspektywie nikomu nie przynosiły żadnej korzyści. Wystarczy tylko to doświadczenie, aby wziąć poważnie pod uwagę historię poszczególnych religii i ich wzajemne relacje.

 

Uwagi te nabierają szczególnego znaczenia w odniesieniu do historii stosunków między chrześcijaństwem i islamem, które w sposób fascynujący przedstawił Franco Cardini. Chodzi tu o historię, w której doszło do wielu wspaniałych spotkań, bez których rozwój cywilizacji europejskiej wyglądałby prawdopodobnie inaczej. Europa i świat muzułmański zawsze były dla siebie atrakcyjne. Ale ta historia, a zwłaszcza jej pamięć zbiorowa, jest naznaczona groźbami i podbojami, którym towarzyszyło okrucieństwo z obydwu stron. Wystarczy tu przypomnieć niektóre nazwiska czy fakty: Karol Młot, wyprawy krzyżowe, rekonkwista, oblężenie Wiednia przez Turków czy kolonializm europejski (np. Napoleon w Egipcie - co było wydarzeniem traumatycznym dla świata muzułmańskiego). Fakty te, a zwłaszcza bolesne i wielopoziomowe przenikanie się religii, jak też wojny religijne, stanowią bardzo obciążające dziedzictwo. Jak wskazuje Cardini, do tego wszystkiego dochodzi fakt, że wzajemne postrzeganie było zawsze jednostronne, niekiedy także fałszywe, a tym samym niebezpieczne.

 

Duży rozgłos książki Huntingtona pokazuje, jak żywa jest pamięć zbiorowa. Jej autor stawia tezę, że w XXI w. wojna między różnymi cywilizacjami zajmie miejsce dziewiętnastowiecznych wojen narodowych i dwudziestowiecznych wojen między ideologiami. Zdaniem Huntingtona, kontrasty międzykulturowe zdeterminują bieg przyszłych wydarzeń i politykę na płaszczyźnie globalnej. W centrum tego konfliktu znajduje się zagrożenie ze strony islamu, tym bardziej niebezpieczne, gdyby islam wszedł w sojusz z innymi antyzachodnimi kręgami kulturowymi.

 

W tym miejscu warto dodać krótką uwagę, dotyczącą historii islamu i chrześcijaństwa, która niesie ze sobą liczne implikacje na płaszczyźnie teologicznej. Chrześcijaństwo w okresie pierwszych trzech stuleci często było prześladowane: można by mówić wprost, że była to religia straceńców. Ta sytuacja uległa radykalnej zmianie wraz ze zwrotem konstantyńskim i w epoce kolonialnej z dosyć częstymi sojuszami między misjami i kolonializmem, co spowodowało, że zapomniano o początkach. Mimo to na zawsze przetrwała pamięć zasady, że siła i zwycięstwo nie stanowią kryterium prawdy, która jest także podstawą teologii krzyża. Islam przeciwnie, w pierwszych wiekach po śmierci Mahometa przeżywał okres sukcesów, nie tylko gdy chodzi o rozprzestrzenienie się religii, lecz także o rozwój cywilizacyjny. Dlatego też dzisiaj muzułmanom trudno się zgodzić z faktem, że ograniczenie władzy i porażki nie stanowią istotnego zagrożenia. Prawdopodobnie jest to jedna z głębszych racji, chociaż często nieuświadamiana, dla których chrześcijaństwo, przynajmniej generalnie, może łatwiej niż islam zaakceptować prawo do wolności religijnej, mimo że samo musiało historycznie przejść długą i bolesną drogę, aby się tego nauczyć.