Zaburzenia i opóźnienia mowy u dzieci

Nauka mówienia i umiejętne posługiwanie się językiem są bardzo złożonymi procesami, które łatwo ulegają zakłóceniom i opóźnieniom. Dzieje się to na skutek przedwczesnej i niedelikatnej interwencji, kiedy rodzice oczekują za wiele i za wcześnie, nie uwzględniając tempa rozwoju swojego dziecka.

Dlatego poniższe wskazówki, dotyczące zaburzeń mowy i rozwoju mowy, nie mają zamiaru być niczym więcej jak tylko wskazówkami:

• Jeśli dziecko ma około pół roku i przestaje „paplać", powinno to być okazją do dokładnego zbadania jego słuchu.
• Gdy dziecko między dziesiątym a osiemnastym miesiącem nie rozumie żadnego polecenia, powtarza ciągle te same sylaby, to rodzice powinni stać się czujni. Podobnie jak w przypadku, gdy dziecko w tym wieku mówi mniej niż dziesięć słów, które mają sens.
• Gdy między drugim a trzecim rokiem życia zakłócone jest tworzenie sylab i zdań, gdy dziecko wydaje z siebie niezrozumiałe dźwięki albo nie jest w stanie sformułować zdania o większej liczbie słów, jest to również sygnał alarmowy. A już na pewno wtedy, gdy zaburzenia i opóźnienia przeciągają się do czwartego roku życia. W tym czasie dziecko opanowuje z zasady płynnie mowę.
• Jest ważne, żeby odróżniać opóźnienie w rozwoju mowy - na przykład regresję językową - od zaburzenia.

Jakie zaburzenia mowy rozróżniamy?

Można rozróżnić cztery rodzaje zaburzeń:

1. Brak rozumienia mowy. Dziecko może np. nie rozumieć znaczenia słów i zdań, może je co najwyżej wywnioskować z sytuacji.
2. Artykulacji; to dotyczy np. seplenienia, jąkania się, braku głosek lub źle tworzonych głosek.
3. Ograniczonego zasobu słów.
4. Błędnego stosowania gramatyki. Dziecko opuszcza słowa i części zdań, ma trudności z odmianą rzeczowników i czasowników, z używaniem liczby mnogiej.

Jeśli występują zakłócenia we wszystkich czterech obszarach, mówi się o zaburzeniu rozwoju mowy, które wymaga szeroko zakrojonego i szczegółowego badania. Przy tym konieczne jest całościowe spojrzenie na dziecko, które obejmuje też jego rozwój emocjonalny, społeczny, poznawczy i motoryczny. Tylko w ten sposób da się opracować terapię, która okazuje zrozumienie dla dziecka i życzliwie mu towarzyszy.
 

Z opóźnieniem w rozwoju mamy do czynienia wtedy, gdy dotknięte są tylko pojedyncze obszary (kłopoty z artykulacją, gramatyką czy słownictwem). Poza tym między trzecim a piątym rokiem życia pojawiają się niepłynności uwarunkowane procesem rozwojowym. Należy do nich jąkanie się o podłożu rozwojowym, które występuje u dzieci około czwartego roku życia, a objawia się w powtarzaniu słów, naśladowaniu i rozciąganiu dźwięków, jak i przerwami w mówieniu.

Przyczyny zaburzeń mowy

Gdy analizuje się zaburzenia mowy u dzieci, zwracają uwagę cztery warunki ogólne:

1. Przede wszystkim przyczyny organiczne - uwarunkowane zaburzeniami neurologicznymi (np. wywołane przy porodzie albo przez chorobę), wrodzonymi wadami narządów mowy albo wadami słuchu (np. przytępienie słuchu).
2. Ponadto wrodzona skłonność do trudności w mówieniu.
3. Zaburzenia mowy mogą też być oczywiście uwarunkowane psychicznie. Presja, która ciąży na dziecku, zostawia swoje ślady w mowie tak samo jak niekonsekwentny styl wychowania albo kryzysy życiowe, które przechodzą tak rodzice, jak dzieci. W języku dzieci odbija się ich sytuacja na co dzień - w sposobie mówienia i w rozumieniu mowy wyraża się w podobnej mierze dobre, jak i złe samopoczucie.
4. W końcu występują czynniki socjokulturowe, które odciskają swoje piętno na języku dzieci - jeżeli w rodzinie nadarza się za mało okazji do mówienia i brakuje sytuacji, w których można się wypowiedzieć, nawiązać wzajemny stosunek. Może telewizor i komputer decydują o charakterze komunikacji? Ale są też okoliczności, które mogą doprowadzić do zakłóceń w zachowaniu językowym - dzieci zalewane ciągle potokiem słów odbierają to jako stres i nierzadko milkną.

Leczenie i wspieranie rozwoju mowy

Jeśli nie chce się ulec owemu generalizującemu sądowi, według którego ciągle rośnie liczba dzieci z trudnościami językowymi, trzeba się przyjrzeć dokładniej: najpierw trzeba oddzielić zaburzenia w rozwoju mowy od opóźnienia w rozwoju mowy. I ostatecznie trzeba zbadać, czy zakłócenia językowe są niezależne, może uwarunkowane genetycznie albo rodzinnie. Mogą też być wyrazem ogólnego kryzysu rozwojowego, a więc uwarunkowane psychicznie albo socjokulturowo. To można zdiagnozować tylko na podstawie szeroko zakrojonego badania. Powierzchowne uspokajanie („Wszystko się jakoś ułoży") nie zastąpi fachowego poradnictwa; równie szkodliwe jest dramatyzujące sianie paniki.