Nauczyciele i wychowawcy szkół jezuickich we Lwowie 1608-1773

2.      Budynki kolegium

 
Pierwszy budynek jezuicki we Lwowie był drewniany i mieścił się w przerobionych domach ofiarowanych zakonowi przez Zofię Henclową w 1589 roku. W chwili przekształcenia rezydencji w kolegium w 1608 roku jezuici mieszkali nadal i prowadzili szkoły w tych drewnianych budynkach, kilkakrotnie powiększanych i modernizowanych.
 
W pierwszej kolejności jezuici przystąpili do budowy monumentalnego kościoła barokowego pod wezwaniem Apostołów Piotra i Pawła z fundacji Elżbiety Sieniawskiej, którą rozpoczęto w 1610 roku (kamień węgielny poświęcono 31 VII 1610), w 1630 roku zasklepiono jego mury, a w 1640 roku kościół konsekrowano. Wyposażano go przez wiele lat aż do około 1660 roku.
 
Nowy gmach kolegium jezuickiego we Lwowie, głównie z powodu braku odpowiedniej przestrzeni budowlanej w murach starego miasta, budowano długo i powoli. Już w 1608 roku komisja królewska wyznaczyła wprawdzie teren, który jezuici mogli nabyć pod przyszłe kolegium, to jednak samo wykupywanie domów trwało aż do 1614 roku. Dzięki pośrednictwu króla Zygmunta III miasto zgodziło się w 1631 roku darować jezuitom również bagniste miejsce poza murami i wieżami miasta.
 
Dopiero po konsekracji kościoła (1640 r.) cały wysiłek skierowali jezuici na przygotowania do budowy murowanego kolegium. W 1645 roku sporządzono plany budowy kolegium, które uzyskały aprobatę zakonnego architekta w Rzymie. Wtenczas też rozpoczęto budowę, ale z racji braku materiałów, bagnistego terenu, który trzeba było osuszać i umacniać, mury kolegium wznosiły się bardzo powoli. W czasie tej budowy przekonano się też, że plac był zbyt wąski, nie było gdzie umieścić dziedzińca i koniecznych budynków gospodarskich. W 1646 roku ukończono tylko część kolegium, w którym rektor Adam Zborowski umieścił szkoły średnie oraz filozofię z teologią moralną, przeniesione z bardzo zniszczonego już drewnianego pierwotnego budynku.
 
Przy budowie kolejnych części kolegium wystąpiły poważne trudności. Do głosu doszli zwolennicy budowy kolegium poza murami miejskimi, zaproszono więc komisję architektów, która badała możliwości rozbudowy kolegium poza tymi murami. Niestety okazało się, że z powodu pochyłego terenu (istniała różnica poziomów między wysokością przy kościele i przy wale, ok. 6 łokci), należało dopasować fundamenty nowego kolegium do dotychczasowych murów. W 1647 roku przybył do Lwowa kanclerz Jerzy Ossoliński i na prośbę rektora Adama Zborowskiego, nakłonił miasto, by odstąpiło jezuitom część placu poza murami miasta, pod warunkiem, że wystawią m.in. nowy mur z korytarzami i osłonami. Umowa z miastem została podpisana 23 stycznia 1647 roku. Umowę zatwierdził generał zakonu Wincenty Carrafa 16 marca, a potem król Władysław IV dnia 3 maja 1647 roku. Do umowy dołączono plan z podpisami rektora Adama Zborowskiego, burmistrza Andrzeja Wachlowica, rajców i ławników. Wydawało się, że prace przy budowie kolegium będą postępować teraz szybko.
 
Po podpisaniu tej umowy zaraz rozpoczęto prace i już 25 kwietnia 1647 roku położono pierwszy kamień pod fundament na otrzymanym placu. Stojąca woda i liczne źródła utrudniały prace. Jednak do października zdołano wybudować fundament jednej ściany na całą szerokość kolegium, tak że mur nieco wystawał z ziemi. Dalszą jednak pracę przerwały wojny kozackie i szwedzkie. Kiedy ją ukończono, trudno określić, w każdym razie była to jedynie jednopiętrowa budowa i sięgała tylko po stary mur miejski. Planując otwarcie we Lwowie Akademii postanowili jezuici po zakończeniu wojen kozackich i szwedzkich wybudować oddzielny obszerny gmach szkolny. Potrzebne były na to place, położone blisko kolegium, najlepiej naprzeciw, dlatego prowadzili znów długie pertraktacje z miastem, chcąc nabyć place i domy przy ulicy Szpitalnej.
 
Kiedy kolegium stawało się ciasne i niewygodne, już od 1680 roku jezuici gromadzili osobne fundusze na rozbudowę kolegium. Do jezuickich planów rozbudowy kolegium włączył się hetman wielki koronny Stanisław Jan Jabłonowski, który wystąpił z inicjatywą wybudowania jezuitom nowego kolegium. Najpierw wystawił cegielnię i sprowadził dobrego majstra. Architekt fundatora przedstawił projekt budowy kolegium, w którym prowincjał jezuicki poczynił poprawki. Gdy już zabrakło miejsca na składowanie materiałów, Jabłonowski zdecydował się zacząć budowę. Dnia 2 kwietnia 1693 roku zaczęto zakładać fundamenty. Dopiero więc w latach 1693-1696 rektor Stanisław Bielski, zaprzyjaźniony z Jabłonowskim i najbogatszą magnaterią, opierając się na ugodzie jezuitów z miastem z 1647 roku, rozebrał stary mur miejski i basztę, zasypał bagna i rowy, zbudował nowy mur miejski i nadbudował kolegium drugim piętrem. W 1694 roku król Jan Sobieski osobiście oglądał budowę. Do końca 1694 roku oprócz nowego muru obronnego postawiono budynki gospodarcze w podwórzu. W 1695 roku zbudowano wieżę nad bramką na wale, zgodnie z umową z 1647 roku. W 1697 roku oddano do użytku nowy refektarz, a stary przerobiono na aptekę. W następnych latach wznoszono dwa piętra nad nowym skrzydłem kolegium. Fundator nie doczekał ukończenia budowy, bo zmarł 3 kwietnia 1702 roku, a dopiero w 1704 roku ukończono nad refektarzem obszerną bibliotekę, a nad nią umieszczono cztery pokoje mieszkalne i postawiono dach. Dalsze prace uniemożliwiło najście Szwedów i wojny północne, a następnie panująca zaraza, która zabrała z miasta 7 tysięcy ludzi.
 
Szkołę, która mieściła się przez kilkadziesiąt lat w salkach dobudowanych w 1646 roku obok zakrystii, około 1711 roku przeniesiono do odremontowanej przy ulicy części wschodniej kolegium. Jednak ta część była również już stara, dlatego postanowiono o budowie zupełnie nowej szkoły. W tym celu w styczniu 1719 roku zakupiono od miasta kamienicę „pisarzowską", stojącą naprzeciw kościoła, a Starościce Cetnerowie darowali jezuitom sąsiednią kamienicę. Magistrat postawił jednak takie warunki, na które generał zakonu nie mógł się zgodzić, a na skutek zabiegów Akademii Krakowskiej król nie zatwierdził transakcji. Wobec tego zdecydowano się budować nową szkołę na starym miejscu. W marcu 1719 roku zburzono starą aulę i 16 czerwca położono pierwszy kamień. Tymczasowo przeniesiono klasy do kamienicy wynajętej od doktora Gordona. Finansowali budowę szkołę Mikołaj Krosnowski, wojewoda czernihowski (dał 50 000 złp) i Stanisław Milewski (dał 24 000 złp). Po czterech latach budowy 16 czerwca 1723 roku uczniowie wrócili w uroczystym pochodzie na stare miejsce.
 
Od 1723 roku kolegium lwowskie składało się z dwóch gmachów. Jeden stanowiło właściwe kolegium, zamieszkałe przez jezuitów, tworzące wraz z kościołem kwadrat. Drugi gmach również dwupiętrowy, zajęty był przez szkoły. Oba budynki połączone były poprzecznym pawilonem, również dwupiętrowym. W długim dziedzińcu stały budynki gospodarcze. Z początkiem 1731 roku zburzono pozostałą część starego kolegium, czyli skrzydło północne, a wiosną założono nowe fundamenty.
 
Po trzech latach 11 sierpnia 1734 roku wielki pożar miasta zniszczył dachy kościoła, kolegium i szkoły oraz wszystkie pomieszczenia jezuickie, które nie miały murowanych sklepień, a także bibliotekę i archiwum. Na odbudowę ofiarowali znaczną sumę magnaci: biskup kijowski Samuel Ożga (brat jezuity Andrzeja) i Elżbieta z Potockich Szczuczyna. Od wiosny 1735 roku postępowała odbudowa kolegium. W części szkolnej nadbudowano mury, aby zrównać wysokość z resztą gmachu i dodano pokoje nad szkołą. Prace ukończono w 1739 roku.
 
W 1745 roku w sprawozdaniu zwanym „rezygnacją" wyliczono, że w refektarzu odnowiono sufit, dano w duchu baroku artystyczny wystrój i powieszono na ścianach portrety fundatorów i benefaktorów kolegium. Nadano artystyczny wystrój auli (solarium) szkolnej. W trzech klasach szkolnych wymieniono ławki uczniowskie ku wygodzie młodzieży. Podobnie zmodernizowano salę dla wykładów logiki. Otwarto osobne wejście z kolegium do auli szkolnej. Również w latach następnych prowadzono różnego rodzaju przebudowy i remonty.
 
Planując w połowie XVIII wieku ponowne otwarcie Akademii Lwowskiej powiększenie gmachów jezuickich stawało się konieczne. Najprostszym sposobem uzyskania przestrzeni mieszkalnej było przeniesienie szkoły do innego budynku w pobliżu kolegium. Starania o nabycie kamienicy tzw. „pisarzowskiej" podejmowane w przeszłości kilkakrotnie w 1645, 1687, 1704, 1719 roku okazały się bezskuteczne. Jeszcze raz w 1755 roku rektor Michał Wielowieyski ponowił starania u magistratu i nawet u kanclerza koronnego (był nim Jan Małachowski) o nabycie kamienicy przez wymianę za inne domy w mieście, albo za słuszną cenę. We wrześniu 1757 roku przybył do Lwowa komisarz królewski Feliks Czacki. Nakazał, by magistrat sprzedał jezuitom kamienicę „pisarzowską" za 24 tysiące złotych polskich, co uczyniono i po wykonaniu wszystkich formalności prawnych przekazano ją jezuitom w marcu 1758 roku. Rektor Dominik Wereszczaka kazał ją zaraz rozebrać i na jej miejscu założono jedną linię fundamentów pod nowy budynek szkolny. Pertraktacje w sprawie zakupu dodatkowych kamienic nie doszły do skutku, kiedy kolegium jezuickie i Akademia Lwowska natrafiły na nieprzejednany opór ze strony Akademii Krakowskiej.
 
Liczba mieszkańców kolegium lwowskiego przez wiele lat utrzymywała się na poziomie od 30 do 40 osób - księży, kleryków i braci zakonnych. Poza studiami teologii moralnej dla młodych jezuitów, z braku miejsca nie było tu prawie nigdy studium filozofii czy teologii dla kleryków jezuickich. Dopiero w 1743 roku utworzono tu studium matematyczne, przygotowujące nauczycieli tego przedmiotu. Liczba jezuitów powiększyła się wówczas o pięć osób. Dopiero po podziale prowincji polskiej na wielkopolską i małopolską w 1755 roku, utworzono we Lwowie kurs filozofii dla własnych kleryków, który po roku przeniesiono go do Jarosławia, a na jego miejsce urządzono czteroletni kurs teologii, przez co przybyło około 20 osób, stąd liczba mieszkańców kolegium w drugiej połowie XVIII wieku wahała się od 60 do 70 osób.
 
  1 2 3 4 5  
Wspomóż Nas

Twoja ocena:

Średnia ocen:

4

Liczba głosów:

1

 

 

Komentarze użytkowników (0)

Sortuj według najnowszych

Facebook @portalDEONTwitter @deon_plYouTube @portalDEONplInstagram @deon_plKontakt

Logowanie

 
Opcja umożliwiająca automatyczne logowanie w serwisie przy kolejnej wizycie. Jest aktywna do momentu wylogowania.
zarejestruj się zapomniałeś hasła?
Zaloguj przez Facebook